ΒΙΒΛΙΟ

ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΜΕ ΤΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

Ο Μίκης Θεοδωράκης όπως τον ένιωσα…

Νίκος Παπανικολάου

Απόσπασμα από τον βιβλίο μου «Με τη γοητεία των Αγγέλων – Παγκόσμιοι Έλληνες» των εκδόσεων ΚΟΜΝΗΝΟΣ.

 

… Η υγρασία και η ομίχλη που είχαν κατέβει ως το Σύνταγμα, εκείνον τον Δεκέμβριο του 1944, είχαν δημιουργήσει μια νοσηρή ατμόσφαιρα. Ο  «αδέξιος», παρορμητικός και ψηλόλιγνος 19χρονος, από τις γειτονιές της Τρίπολης, μόλις δυο χρόνια μετά τη σύλληψή του από τα ιταλικά στρατεύματα Κατοχής, είχε βρεθεί ξαφνικά στην καρδιά των γεγονότων.

Αν και λίγο καιρό πριν ήταν μέλος της μεταξικής δικτατορικής νεολαίας[1], της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (με σύμβολο τον μινωικό διπλό πέλεκυ) που δημιούργησε το καθεστώς, σε μια προσπάθεια να επιδείξει λαϊκά ερείσματα και να εμφυσήσει την ιδεολογία της στους νέους, τώρα βάδιζε πλάι στους ανθρώπους του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου, του ΕΑΜ, που είχε ιδρυθεί στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941 στην κατεχόμενη Αθήνα, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ. Η αντιστασιακή αυτή οργάνωση, η οποία συσπείρωνε κατά των Γερμανών και εκατοντάδες χιλιάδες Ελλήνων, που δεν ήταν κομμουνιστές, είχε ανακοινώσει συγκέντρωση διαμαρτυρίας στο Σύνταγμα.

Με τον ερχομό του στην Ελλάδα, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου είχε απαιτήσει να διαλυθεί ο ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός), ενισχύοντας την ίδια ώρα τον Ιερό Λόχο[2] και την Ορεινή Ταξιαρχία[3], πειθήνια όργανα της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης στην Αίγυπτο με δεξιό… προσανατολισμό. Ο ΕΛΑΣ όμως, δεν ήταν παρά το στρατιωτικό σκέλος του ΕΑΜ, που είχε ιδρυθεί στις 16 Φεβρουαρίου του 1942, και είχε πολεμήσει τους Γερμανούς κατακτητές…

Το τι συνέβη στο κέντρο της Αθήνας, τον Δεκέμβριο του 1944, είναι σχετικά γνωστό. Ο Σερ Ρόναλντ Μακένζι Σκόμπι, Βρετανός στρατηγός του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, του οποίου η δράση συνδέθηκε στενά, μετά το τέλος της γερμανικής Κατοχής, με τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα, είχε διατάξει τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, ενώ, την ίδια ώρα, είχε ενθαρρύνει τα γνωστά Τάγματα Εθνοφυλακής με τους Ταγματασφαλίτες…

Ο Μίκης Θεοδωράκης δεν μπορούσε να φανταστεί ότι σε αυτή την πλατεία θα γινόταν μάρτυρας ενός ιστορικού για την Ελλάδα εφιάλτη, όμοιου με εκείνον που θα ζούσε ο ίδιος τα επόμενα τριάντα χρόνια…

Γεννημένος στη Χίο, στις 24 Ιουλίου 1925, μεγάλωσε στον απόηχο των γεγονότων που σημάδεψαν τη Μικρασιατική Καταστροφή του ’22 και τον διωγμό των Ελλήνων. Από την απέναντι όχθη, ανακατεμένα με τις οδυνηρές αναμνήσεις του ελληνισμού, έφταναν τα μουσικά ακούσματα που, με τη βοήθεια της μητέρας του, Ασπασίας Πουλάκη, έγιναν τρόπος ζωής: η μουσική και η ιστορία απετέλεσαν την προσωπική του παρτιτούρα, από την οποία θα δανειζόταν νότες, για να δημιουργήσει μια παγκόσμια μουσική δημιουργία.

Εξαιτίας της δουλειάς τού Kρητικού πατέρα του, Γιώργου Θεοδωράκη, περιπλανήθηκε στην Ελλάδα, χωρίς ποτέ να πάψει, από τα επτά του χρόνια, ν’ ασχολείται με τη μουσική. Συμμετείχε στην εκκλησιαστική χορωδία  Ιωαννίνων, νοίκιασε το πρώτο του βιολί από την Πάτρα κι έπειτα του χάρισαν μια φυσαρμόνικα. Απέκτησε εμπειρίες και την ικανότητα να αναζητά προσωπικές διεξόδους –σε μια εποχή έντονων εθνικών και κοινωνικών γεγονότων– χωρίς να προδίδει την παράδοση.

Με την καθοδήγηση του δασκάλου του, Ευάγγελου Παπανούτσου[4], ανακάλυψε τον Ουμανισμό και με τη βοήθεια ενός τσαγκάρη, τον Μαρξισμό. Τον συγκίνησε η δύναμη της φυσιογνωμίας του Χριστού, θαύμασε όμως και το ελεύθερο πνεύμα της κλασικής Ελλάδας. Η Ορθοδοξία, η βυζαντινή μουσική, η γοητεία της λειτουργίας είχαν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του. Σε αυτό είχε συμβάλει η γιαγιά του, Σταματία Πουλάκη, που δεν σταματούσε να θρηνεί, με εκκλησιαστικούς ύμνους, τον ξεριζωμό του ’22.

Στις 25 Μαρτίου 1942, όταν στη διάρκεια διαδήλωσης των Τριπολιτσιωτών τον συνέλαβαν οι Ιταλοί κατακτητές, γνώρισε από κοντά και θαύμασε αυτούς που ονόμαζαν τρομοκράτες, τους ανθρώπους της Αντίστασης! Η πείνα της Kατοχής, η βία και ο θάνατος που είχαν απλωθεί στις γειτονιές της Αθήνας, τον απομάκρυναν από την παθητικότητα της εκκλησίας…

«Τη μορφωτική επανάσταση την αρχίζει ο Θεοδωράκης», έγραψε το 1995 ο Γιάννης Φλέσσας στο Έθνος, «παίρνοντας τη σκυτάλη από μια παράδοση λαϊκών τραγουδιών, όπου ο ελληνικός λαός, σε τέσσερις αιώνες τουρκικής κυριαρχίας, διατήρησε την ιδιαίτερή του προσωπικότητα. Ο βυζαντινός ψαλμός της χριστιανικής λειτουργίας, απέναντι στην τουρκική καταπίεση, το δημοτικό τραγούδι, πλασμένο από τους βουνίσιους και τους ναυτικούς για τις μεγάλες γιορτές, τον έρωτα και τον θάνατο, για τις αιματοβαμμένες γιορτές της ελευθερίας, με τους κλέφτες, ήρωες του αγώνα της Ανεξαρτησίας του 1821, το λαϊκό τραγούδι του λαού των πόλεων, που γίνεται ταυτόχρονα δυνατό και υπόγειο, όταν, μετά το 1922, καταφεύγουν στην Ελλάδα ένα εκατομμύριο πρόσφυγες απ’ τη Μικρασία…

»Αυτή η λαϊκή και εθνική μουσική παραμερίστηκε τον 19ο και 20ό αιώνα από μία αστική τάξη ξεκομμένη απ’ τον λαό, δεχόμενη με τη σειρά, και για να εξασφαλίσει την κυριαρχία του χρήματος, έναν Βαυαρό βασιλιά, την αγγλική προστασία, τέλος την υποδούλωση στους Αμερικανούς. Αυτή η αστική τάξη, μέσα στη δουλοσύνη της μπροστά στους ξένους κυρίαρχους, εισάγει την εκφυλισμένη τέχνη των νυχτερινών κέντρων, όπως τη μόδα ή την πολιτική τους. Η νέα ελληνική μουσική γεννήθηκε από τους λαϊκούς αγώνες κατά της χιτλερικής κατάκτησης, έπειτα κατά της αγγλικής επέμβασης του 1944, έπειτα ενάντια στον νεοφασιστικό ζυγό και τους Αμερικανούς προστάτες του.

»Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ο εμψυχωτής αυτής της αναγέννησης και της δημιουργίας της νεοελληνικής τέχνης».

Μέσα από το θολό τοπίο, δύο χρόνια μετά, ο Μίκης Θεοδωράκης θα μπορούσε να διακρίνει, κοντά στον Άγνωστο Στρατιώτη, βρετανικά τανκς να βάλουν, αναπάντεχα, πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων γύρω του. Ήταν τότε που έπεσαν οι πρώτοι νεκροί…

Η Κυριακή της 3ης Δεκεμβρίου ήταν θλιβερά αιματηρή, καθώς είχε αφήσει πίσω της 21 νεκρούς και 140 τραυματίες και την «οσμή» ενός, στη συνέχεια, απίστευτα οδυνηρού εμφυλίου πολέμου, που κράτησε έως το 1949 και τραυμάτισε τη συνείδηση εκατομμυρίων Ελλήνων.

Tις επόμενες ημέρες, οι μάχες μαίνονταν σε όλη την Αθήνα. Οι Έλληνες είχαν χωριστεί στα δύο, ο εμφύλιος πόλεμος ζύγωνε και ο έφηβος Μίκης δεν αναρωτιόταν, αν βρισκόταν στη σωστή μεριά, όπως δεν αναρωτιόντουσαν και δυο άλλοι εικοσάχρονοι, συνθέτες κι εκείνοι, που βρίσκονταν εκεί την ώρα του μακελειού και έμελε, στο μέλλον, όπως κι αυτός, να γράψουν μια σπουδαία ιστορία με παγκόσμιες διαστάσεις: ο Ιάννης  Ξενάκης και ο Μάνος Χατζιδάκις.

Τη συμμετοχή του στην αιματηρή συγκέντρωση διαμαρτυρίας, στα Δεκεμβριανά, ακολούθησε η συνειδητή πια δράση του σε κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες, μοιραίο επακόλουθο των οποίων ήταν, τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια, ν’ αντιμετωπίσει αδιανόητους διωγμούς, που δεν σταμάτησαν παρά με την πτώση της χούντας το 1974.

Τον Ιούλιο του 1943 είχε μετακομίσει στη Νέα Σμύρνη, κοντά στον θείο του, μουσικό Αντώνη Πουλάκη. Σ’ ένα γειτονικό σπίτι, όπου πήγαινε ν’ ακούσει BBC, είχε γνωρίσει τη Μυρτώ Αλτίνογλου, πρωτοετή φοιτήτρια της Ιατρικής, η οποία, σύντομα, του πρόσφερε ως αντίβαρο στην άναρχη ιδιοσυγκρασία του, την ηρεμία και τον ρεαλισμό. Ο θείος του τον γνώρισε στον διευθυντή της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, Φιλοκτήτη Οικονομίδη.

«Ο μαντράχαλος του δείχνει παρτιτούρες του και τραυλίζοντας, του μιλάει για το πάθος του για τον Μπραμς και τον Μπετόβεν»…

Η μουσική τον τύλιγε όλο και πιο σφιχτά στα μελιστάλακτα μπράτσα της, όσο η κοινωνική του δράση τον ωθούσε σε επικίνδυνα μονοπάτια! Όπως τότε που τον συνέλαβαν, μ’ ένα καρότσι γεμάτο προκηρύξεις, και τον ελευθέρωσε ένας φιλόμουσος Γερμανός αξιωματικός!

Μπροστά στην οδυνηρή πραγματικότητα της Κατοχής, στράφηκε πάλι προς τον ιδεαλισμό της εποχής της Τρίπολης και τη «μεταφυσική», θυμίζοντας τον 16χρονο εριστικό νεαρό «με τη σμυρναίικη ευαισθησία και το κρητικό ορμέμφυτο» («Θεοδωράκης, ο θρύλος μιας λαϊκής μουσικής»).

Στο Μορφωτικό Κέντρο της ΕΠΟΝ συνάντησε έναν εικοσάχρονο, που τον εντυπωσίασε! Του σιγοτραγούδησε, με συνοδεία πιάνου, «Το κομπολογάκι», με δάνεια από το έως τότε περιθωριακό ρεμπέτικο. Ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις.

[1] Καθεστώς της 4ης Αυγούστου: Στις 4 Αυγούστου 1936 ο γερμανόφιλος Ιωάννης Μεταξάς, σε συνεργασία με τον βασιλιά Γεώργιο, κατάργησε τον κοινοβουλευτισμό και επέβαλε δικτατορία, που κράτησε μέχρι τη γερμανική εισβολή, τον Απρίλιο του 1941. Ο Μεταξάς διετέλεσε πρωθυπουργός από τις 13 Απριλίου του 1936 έως τις 29 Ιανουαρίου του 1941.

[2] Ιερός Λόχος: Ήταν ελληνική στρατιωτική μονάδα ειδικών δυνάμεων που συγκροτήθηκε, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1942, στη Μέση Ανατολή με Έλληνες αξιωματικούς και των τριών όπλων, της τότε Βασιλικής Χωροφυλακής και από μαθητές της στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, υπό τις εντολές του συνταγματάρχη Τσιγάντε. Πολέμησε στο πλευρό της βρετανικής ταξιαρχίας SAS στην έρημο της Λιβύης και στο Αιγαίο, καθώς επίσης και με τις ελεύθερες γαλλικές δυνάμεις του στρατηγού Ζακ Φιλίπ Λεκλέρ στην Τυνησία. Στη συνέχεια, υπό τον διοικητή της μεραρχίας των Νεοζηλανδών στρατηγό Φρέυμπεργκ και υπό τον Άγγλο ταξίαρχο Τόρυμπουλ, διοικητή της βρετανικής ταξιαρχίας καταδρομών συμμετείχε σε εκκαθαριστικές και απελευθερωτικές επιχειρήσεις στα νησιά του Αιγαίου.

[3] Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία: Μονάδα πεζικού που συγκροτήθηκε από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, στην Αίγυπτο. Την αποτελούσαν δεξιοί στρατιωτικοί και έμπιστοι των Βρετανών και του Βασιλιά στην Αίγυπτο, μετά την καταστολή του Κινήματος της Μέσης Ανατολής, στις 6ης Απριλίου 1944.

[4] Ευάγγελος Παπανούτσος (1900-1982): Σημαντικός Έλληνας παιδαγωγός, φιλόσοφος και θεολόγος. Επέδρασε καταλυτικά στην ελληνική παιδεία και συνέβαλε στην καθιέρωση της Δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση και στον διαχωρισμό της Μέσης Εκπαίδευσης σε Γυμνάσιο και Λύκειο. Με την επέλαση της χούντας περιορίστηκαν οι ιδέες του, αλλά μετά τη Μεταπολίτευση η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση Ράλλη, το 1976, βασίστηκε σε αυτές.

 

Previous post

Μεγάλες ημέρες για τον τρύγο στη Νεμέα

Next post

Ν. Ηλιόπουλος: Να υπάρξει άμεσα αύξηση στο βασικό μισθό

admin